Epilog

WIEŚ POLSKA W LATACH 1945–1956

W wyniku działań wojennych i polityki okupacyjnej najeźdźców w latach 19391945 (kontyngenty, rekwizycje, wysiedlenia, pacyfikacje) wieś polska poniosła ogromnestraty społeczne i gospodarcze. Zginęło ok. 1,3 mln jej mieszkańców, wielu doznało cierpień moralnych i fizycznych, pozostawiających trwałe ślady. Znacznie zdewastowane zostały grunty rolne oraz zabudowania gospodarcze, zniszczeniu lub uszkodzeniu uległo 467 tys. zagród (mieszkania dla ok. 3 mln osób). Straty rolnictwa szacowano na ok. 35% przedwojennej wartości majątku, nastąpił znaczny spadek pogłowia zwierząt gospodarczych: koni, bydła i trzody chlewnej. Odłogi oraz tereny zniszczone przez działania wojenne stanowiły ok. 40% ogólnej powierzchni gruntów, na polach pozostały setki tysięcy min i niewypałów.

W wyniku umów między przywódcami trzech głównych państw koalicji antyhitlerowskiej, po wyzwoleniu ziem polskich spod okupacji niemieckiej Polska znalazła się w zasięgu wpływów polityki sowieckiej, a władzę w kraju przejęli komuniści. Po ustaleniach zmian terytorialnych podjętych na konferencji w Poczdamie do Związku Radzieckiego przeszło ok. 180 tys. km kw. ziem znajdujących się do 1939 r. w państwie polskim. Straty te rekompensować miał nabytek ziem na zachodzie i północy o obszarze ok. 101 tys. kmkw. Wraz z ubytkiem ogólnego terytorium Polski zmniejszył się także obszar użytków rolnych. W nowych granicach ich powierzchnia była mniejsza o 4,7 mln ha (o 18,6%), w tym powierzchnia gruntów ornych i sadów mniejsza o 2,3 mln ha (o 12,2%), użytków zielonych – o 2,4 mln ha (o 37,3%).

W nowych warunkach geopolitycznych Polsce narzucono i stopniowo wprowadzano system gospodarczy wzorowany na rozwiązaniach sowieckich. Jego główną cechą było podporządkowanie gospodarki celom politycznym Związku Radzieckiego. Proces ten zapoczątkowała nacjonalizacja różnego rodzaju przedsiębiorstw oraz wprowadzenie monopolu państwa w handlu zagranicznym. Równocześnie, w celu pozyskania przychylności chłopów dla przemian ustrojowych i politycznym, przeprowadzono reformę rolną.

Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, ogłoszony 6 września 1944 r. jako jeden z pierwszych aktów normatywnych Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, wydany został niezgodnie z ówcześnie obowiązującą Konstytucją Polski, gwarantującą prawo własności. Wprowadzał przymusową parcelację bez odszkodowania wszystkich majątków ponad 50 ha w środkowej Polsce i ponad 100 ha w województwach poznańskim, pomorskim i śląskimoraz nadanie gospodarstw rolnych nie większych niż 5 ha chłopom, którzy za przydział zostali zobowiązani do zapłaty równowartości jednorocznego zbioru w 10-20 ratach.PKWN zarządził też konfiskatę majątków Niemców, kolaborantów i osób uchylających się od służby wojskowej. Parcelację przeprowadzano siłą.30 października kolejnym dekretem –o „ochronie państwa” – za bojkotowanie reformy wprowadzono kary do wyroku śmierci włącznie.

W wyniku konfiskaty i parcelacji majątków ziemskich oraz osadnictwa na Ziemiach Zachodnich i Północnych, ziemię o pow. 6,1 mln ha otrzymało w latach 19451949 na własność 1,0 mln rodzin. Powstało 814 tys. nowych gospodarstw, a 254,4 tys. zostało powiększonych. Przeciętna powierzchnia nowo utworzonych gospodarstw wynosiła 6,9 ha. W 1949 do gospodarstw indywidualnych i spółdzielni produkcyjnych należało 91,4% ogólnej powierzchni użytków rolnych. Przy czym zmniejszył się udział gospodarstw do 5 ha, wzrósł zaś udział gospodarstw większych, a przeciętna powierzchnia użytków rolnych przypadających na 1 gospodarstwo zwiększyła się z 4,5 ha w 1938 r. do 5,8 w 1950 r., tj. o ok. 29%.

W wyniku reformy rolnej doszło na wsi do tzw. ześredniaczenia gospodarstw chłopskich, przestała istnieć klasa wielkich właścicieli ziemskich, nadziały ziemi zostały przyznane nie tylko właścicielom gospodarstw karłowatych i małorolnych, ale i ludności bezrolnej.

Mimo że odbudowa rolnictwa uznana została za priorytetowe zadanie gospodarcze, a warunki do rozwoju gospodarstw indywidualnych były początkowo sprzyjające (korzystny układ cen produktów rolnych i przemysłowych, niskie świadczenia na rzecz państwa, tani kredyt,pomoc z UNRA),w 1946 r. wartość produkcji rolnej stanowiła zaledwie ok. 48% produkcji powojennej.

Chcąc pozyskać dla swojej polityki chłopów, działacze komunistyczni zajęli się procesem tworzenia politycznego zaplecza polskiej wsi – tzw. lubelskiego Stronnictwa Ludowego i objęli w nim kluczowe stanowiska. Zawłaszczając nazwę, próbując przejąć tradycje i bazę społeczną ludowców, ugrupowane to stało się ważnym instrumentem dla komunistów w walce z autentycznym polskim ruchem ludowym.

Polityce komunistów przeciwstawili się ludowcy zorganizowani w kierowanym przez Stanisława Mikołajczyka Polskim Stronnictwie Ludowym, będącym kontynuacją przedwojennego Stronnictwa Ludowego i konspiracyjnego Stronnictwa Ludowego „Roch”. Nie godząc się z narzuconym systemem, podjęli walkę polityczną o wolność i demokrację, w programie politycznym stronnictwo to opowiadało się za obroną legalnymi środkami niezawisłości państwowej Polski i suwerenności narodu. Głosiło założenia ideologii agraryzmu, co oznaczało odrzucenie dyktatury proletariatu i kierowniczej roli partii robotniczej. W budowie nowego ładu społecznego proponowało koncepcję „trzeciej drogi”, mającej stanowić pośrednią formę ustrojową pomiędzy kapitalizmem a socjalizmem.Postulowało ustrój parlamentarno-demokratyczny z szerokim samorządem terytorialnym i gospodarczym. Za podstawę rozwoju gospodarczego Polski PSL uznawało rolnictwo, broniło drobnej i średniej własności prywatnej, popierało wszelkie formy spółdzielczości. Głosiło też postulat powszechnej i demokratycznej oświaty. PSL proponowało oparcie polityki zagranicznej Polski na partnerstwie i współpracy z ZSRR oraz innymi państwami koalicji antyfaszystowskiej.

PSL było reprezentowane w Krajowej Radzie Narodowej i weszło w skład Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, stanowiąc jednocześnie podstawę legalnej, antykomunistycznej opozycji. Występowało przeciwko podporządkowaniu Polski ZSRR i bezskutecznie zabiegało o realne wsparcie USA i Wielkiej Brytanii. Dążyło do szybkiego przeprowadzenia wolnych, demokratycznych wyborów parlamentarnych. W maju 1946 r. PSL liczyło ponad 800 tys. członków i wielu sympatyków. Stronnictwo stanęło w opozycji wobec linii politycznej partii komunistycznej. Licząc na zwycięstwo w wyborach parlamentarnych, odrzucało koncepcję Polskiej Partii Robotniczej bloku wyborczego sześciu partii – tzw. Bloku Demokratycznego.

Program polityczno-gospodarczy i wpływy społeczne PSL były zwalczane przez PPR i podporządkowane jej organy, instytucje państwowe oraz ugrupowania polityczne. Jednocześnie od 1945 r. PPR dążyła do rozbicia wewnętrznego Stronnictwa.Pomimo szerokiego poparcia społeczeństwa polskiego i Kościoła, w wyniku fałszerstw w wyborach do sejmu w 1947 roku, szykan i aresztowań, PSL poniosło klęskę. Represje wobec działaczy PSL doprowadziły do rozbicia stronnictwa. W wyniku terroru ze strony Urzędu Bezpieczeństwa w latach 1945–1947 skrytobójczo zamordowano ponad 100 działaczy PSL. Jego przywódca Stanisław Mikołajczyk, zagrożony aresztowaniem, musiał nielegalnie wyjechać z Polski. Była to klęska polskiej demokracji, początek totalitaryzmu w Polsce.

Komuniści, nie potrafiąc zagospodarować politycznie środowiska wiejskiego, godzili się na działalność programowo i politycznie niesamodzielnej partii chłopskiej. W wyniku ich zabiegów w listopadzie 1949 r. doszło do połączenia tzw. lubelskiego SL z tzw. Odrodzonym PSL. Powołane wówczas Zjednoczone Stronnictwo Ludowe odrzuciło i potępiło agraryzm, przyjęło też głoszoną przez PZPR koncepcję sojuszu robotniczo-chłopskiego oraz przodującej klasy robotniczej w państwie. Było to równoznaczne z pozbawieniem ruchu ludowego samodzielności, a mieszkańców wsi autentycznej reprezentacji politycznej.

ZSL nie wypracowało samodzielnego programu gospodarczego, w tym także rolnego. Zostało zmuszone do pełnej akceptacji komunistycznej wizji przebudowy ustroju rolnego, tj. priorytetowej sprawy okresu stalinowskiego w Polsce – kolektywizacji. Władze Stronnictwa oficjalnie deklarowały włączenie się do realizacji programu gospodarczego PZPR i poparcie programu kolektywizacji wsi wzorowanego na systemie sowieckim. Jednakże w praktyce członkowie ZSL bojkotowali kolektywizację.

Decyzję o rozpoczęciu kolektywizacji rolnictwa KC PPR podjął w połowie 1948 r. Mimo stosowania środków przymusu do 1951 r. powstało jedynie ok. 2,2 tys. spółdzielni, zajmujących ok. 0,8% użytków rolnych i liczących ok. 23 tys. członków. Do spółdzielni przystępowali głównie słabsi ekonomicznie chłopi, którzy ziemię często otrzymali w latach 19441945 podczas parcelacji i osadnictwa na ziemiach przyłączonych do Polski. Od połowy 1952 r. po wprowadzeniu przywilejów dla spółdzielni i zaostrzeniu represji wobec opornych liczba spółdzielni zaczęła szybciej wzrastać. W roku 1953 było ich ok. 7,8 tys., z 1207 tys. ha użytków rolnych (6,7% użytków rolnych w kraju) i z ok. 160 tys. członków, a w 1955 r. już 9,8 tys. z uprawianym obszarem 1638 tys. ha (9,2%) i liczących ok. 205 tys. członków. Przeciętna spółdzielnia zrzeszała ok. 20 członków, dysponujących ok. 80 ha gruntów i ok. 65 sztukami bydła i trzody chlewnej. Tworzone spółdzielnie produkcyjne, składające się z biedniaków, mimo pomocy państwa nie były w stanie samodzielnie się utrzymać, przynosiły duże straty

Wraz z realizacją planu kolektywizacji rolnictwa nastąpiło znaczne pogorszenie warunków rozwoju gospodarstw indywidualnych poprzez wprowadzenie w lipcu 1951 r. obowiązkowych dostaw podstawowych produktów rolnych–mleka, zboża i ziemniaków, zwierząt rzeźnych, a następnie innych produktów rolnych – po znacznie niższych cenach w porównaniu z cenami w kontraktacji, wysoką progresję podatkową, ograniczenie kredytu, przejmowanie gospodarstw podupadłych ekonomicznie i częste stosowanie przymusu administracyjnego przy zakładaniu spółdzielni produkcyjnych.

Kolektywizacja wsi przyniosła wiele cierpień i prześladowań. Przywiązani do tradycji, Kościoła i ojcowizny, chłopi bronili swej niezależności. Represjonowano około 1 mln opornych, którzy nie chcieli wstępować do spółdzielni produkcyjnych (m.in. bezprawne domiary podatkowe, rewizje, niszczenie dobytku, liczne aresztowania).

„Walka z kułakami” doprowadziła do upadku najbardziej towarowych gospodarstw rolnych. Nastąpił poważny spadek produkcji grożący ruiną rolnictwa. Za skutki swojej polityki władze obciążyły bezpośrednich jej wykonawców (tzw. sprawa gryficka i in.). Pewna poprawa nastąpiła dopiero po roku 1954, wskutek względnego zmniejszenia uprzywilejowania uspołecznionego sektora rolnictwa.W latach 1955–1956 władze PZPR stopniowo rezygnowały z forsownej kolektywizacji rolnictwa, ograniczono obciążenia finansowe gospodarstw indywidualnych; od końca 1956 r. nastąpiło żywiołowe rozwiązywanie spółdzielni (po 1956 r. ich liczba wahała się w granicach 1,8 tys.).

W pierwszych latach powojennych nastąpił znaczny przepływ ludności wiejskiej do miast oraz na Ziemie Północne i Zachodnie, zmniejszyło się też przeludnienie agrarne. Spadał udział ludności utrzymującej się z rolnictwa. Wskutek przemian cywilizacyjnych znaczna część ludności wiejskiej zatraciła cechy tradycyjnego chłopa. Powstawała nowa kategoria społeczeństwa chłopi-robotnicy. Następował awans cywilizacyjny ludności pochodzenia chłopskiego przechodzącej do miast. Dzięki akcji „walki z analfabetyzmem”, upowszechnieniu oświaty i rozciągnięciu na wieś państwowych instytucji

Dzięki postawie polskich chłopów nie udało się zniszczyć prywatnej własności w rolnictwie, co dalece odróżniało Polskę od innych krajów komunistycznych i zyskało miano „polskiej drogi do socjalizmu”. Spośród wszystkich warstw społeczeństwa polskiego chłopi ponieśli jednak największy ciężar industrializacji w okresie planu 6-letniego. Tylko w wyniku nieprawdopodobnej eksploatacji ekonomicznej indywidualnego rolnictwa w okresie stalinowskim możliwy był propagowany przez komunistów proces intensywnego uprzemysłowienia kraju. Wielkie przedsięwzięcia, typu Nowa Huta czy wiele innych, miały służyć przede wszystkim imperialnym interesom sowieckim.

Janusz Gmitruk

Dyrektor
Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie